Czy to wszy, czy łupież? Jak odróżnić gnidy od płatków naskórka?
Przedstawione poniżej treści nie mają charakteru promocyjnego. Ich wyłącznym celem jest edukacja i podniesienie poziomu wiedzy odbiorcy na temat zdrowia. Należy jednak pamiętać, że żadna z informacji nie może zastąpić porady lekarskiej lub konsultacji z farmaceutą.
Wszy i łupież z naukowego punktu widzenia nie mają ze sobą wiele wspólnego. Jednak w praktyce są często ze sobą mylone ze względu na charakterystyczne białe drobinki, które osadzają się na włosach i skórze głowy w obydwu przypadkach. Rozpoznanie obu schorzeń jest bardzo ważne, ponieważ każde z nich wymaga wdrożenia innego leczenia. Pomyłka diagnostyczna bowiem nie tylko poskutkuje nieskuteczną terapią, ale też nasileniem się świądu i rozprzestrzenianiem się pasożytów – w przypadku wszy, czy namnażania się grzybów Malassezia – w przypadku łupieżu.
Dlaczego tak łatwo pomylić łupież z wszawicą?
Łupież i wszawica to choroby skóry głowy, które są ze sobą bardzo często mylone, głównie z takich powodów, jak:
- Wizualne podobieństwo. Obie przypadłości objawiają się obecnością, na skórze głowy i włosach, charakterystycznych jasnych drobin, co bywa mylące, zwłaszcza na pierwszy rzut oka. Co więcej, złuszczone płatki skóry, które ściśle przylegają do włosa mogą imitować jaja wszy, co prowadzi do błędnej diagnozy.
- Świąd. Zarówno wesz głowowa, stan zapalny wywołany przez grzyby z rodzaju Malassezia (czyli główna przyczyna łupieżu), jak i zwykłe przesuszenie skóry głowy może objawiać się uporczywym świądem. W przypadku wszawicy swędzenie wywołuje reakcja alergiczna na ślinę insekta, którą wstrzykuje w skórę podczas żerowania. W opinii American Academy of Dermatology (ADD) swędzenie skóry głowy to najczęstszy symptom wszawicy. Z kolei łupież jest objawem naruszenia bariery hydrolipidowej naskórka oraz zaburzeń mikrobiomu skóry głowy.
Wszawica to problem, który dotyczy, przede wszystkim, dzieci, głównie w wieku przedszkolnym i szkolnym.
Dlaczego prawidłowe rozróżnienie wszy a łupież jest tak ważne?
Rozróżnienie wszawicy i łupieżu ma realne znaczenie. To dwa różne problemy skóry głowy, choć na pierwszy rzut oka wyglądają podobnie. Wszawica to choroba pasożytnicza i zignorowanie jej prowadzi do dalszego rozmnażania się pasożytów i przenoszenia ich na kolejne osoby. Opóźnienie diagnozy oznacza również uporczywy świąd, a co za tym idzie nieustanne drapanie się, co zwiększa ryzyko tworzenia się podrażnień i stanów zapalnych. Dodatkowo może dojść do poważnych powikłań, takich jak: liszajec (żółtawe strupy w obrębie naskórka), wypryskowe zapalenie skóry, bakteryjne zapalenie tkanki łącznej czy przeczosy (powierzchniowe ubytki skóry spowodowane drapaniem)1.
Z kolei uznanie zwykłego łupieżu za wszawicę prowadzi do wdrożenia niepotrzebnego leczenia specjalnymi preparatami na wszy, zamiast zastosować szampon przeciwłupieżowy. Takie produkty jak spraye, szampony i płyny przeciw wszawicy są na bazie substancji, które mogą wywołać podrażnienia, gdy są stosowane na skórę głowy, której nie dotyczy problem pasożytów. W efekcie skóra głowy, zamiast się uspokoić bywa bardziej sucha, swędząca i zaczerwieniona, a sam problem nie znika, bo jego przyczyna jest zupełnie inna. Co więcej, gdy jeden z członków rodziny cierpi na wszawicę, wówczas zachodzi konieczność poddania leczeniu wszystkich domowników, co generuje zarówno stres, jak i dodatkowe koszty.
Charakterystyka gnid – jak wyglądają jaja wszy?
Wszy to dorosłe pasożyty, które bytują na skórze głowy i żywią się krwią. Pełzają pomiędzy włosami, jednak są one na tyle małe, że ich ruch jest trudny do zauważenia. Wszy składają jaja i to są właśnie gnidy – ale one nie poruszają się i same w sobie nie dają objawów.
PIROLAM®
Szampon przeciwłupieżowy z działaniem 3 w 1
• Likwiduje przyczynę łupieżu – grzyby
• Łagodzi podrażnienie i swędzenie skóry głowy
• Pielęgnuje i regeneruje włosy i skórę głowy
- Wygląd i rozmiar gnid. Gnidy mają kształt małych owalnych „kapsułek” o wielkości około 0,3–0,8 mm w kolorze białym lub lekko żółtawym. Podczas składania jaj samice wydzielają specjalny płyn chitynowy, który następnie krzepnie i tworzy charakterystyczną osłonę gnidy. Puste osłonki po wykluciu stają się bardziej spłaszczone i wybielone. Wieczko, przez które wykluwa się larwa jest widoczne jedynie pod mikroskopem podczas badania trychologicznego.
- Umiejscowienie gnid. Żywe jaja pasożytów są mocno przytwierdzone do włosów, około 1 cm od ich nasady. Najlepsze warunki do inkubacji gnid to duża wilgotność i ciepło, dlatego samica składa jaja zazwyczaj w miejscach takich jak: za uszami czy tuż nad karkiem. Znalezienie gnid dalej niż 1–2 cm od skóry bez nowych jaj przy skórze najczęściej świadczy o przebytej już wszawicy, ponieważ ludzki włos rośnie ok. 1 cm na miesiąc, czyli mniej więcej około 0,35 mm na dzień2.
- Nieruchomość gnid. Jaja pasożytów nie poruszają się same, gdyż są trwale przytwierdzone do łodygi włosów. Z tego też względu trudno je usunąć mechanicznie, np. podczas czesania szczotką czy grzebieniem czy mycia włosów zwykłym szamponem. Dodatkowo nie osypują się na ubrania, co jest charakterystyczne w przypadku łupieżu.
Charakterystyka łupieżu – czym są białe płatki?
Łupież to schorzenie skóry głowy, za które odpowiedzialne są grzyby, a konkretniej drożdżaki typu Malassezia. Są one naturalnym elementem mikrobiomu skóry, jednak problem z nimi zaczyna się wówczas, gdy zaczynają się nadmiernie namnażać. Malassezia żywią się ludzkim sebum, dlatego, gdy mają go w nadmiarze (np. na skutek nieodpowiedniej higieny lub pielęgnacji włosów, zaburzeń hormonalnych, stresu) ich populacja rośnie, czego efektem są charakterystyczne płatki na skórze głowy i włosach, czyli łupież.
Struktura łupieżu. Białe lub żółtawe płatki, które są cechą charakterystyczną łupieżu to martwe komórki warstwy rogowej naskórka. W przeciwieństwie do gnid o owalnym raczej równym kształcie, są nieregularne, płaskie i jakby poszarpane. W przypadku rozważań na temat łupieżu warto rozróżnić jego dwa podstawowe rodzaje:
- Łupież suchy to najłagodniejsza forma zmian skórnych, której przyczyną bywa po prostu przesuszona skóra głowy, która zaczyna łuszczyć się, czego efektem są lekkie, białe płatki przypominające puch. Co ważne te małe drobinki łatwo strząsnąć, dlatego u osób z łupieżem często można zauważyć jak osypuje się na ubrania.
- Łupież tłusty charakteryzuje się większymi płatkami, już w bardziej żółtawym odcieniu. Jest ściśle związany z łojotokiem. Zmiany na skórze są tłuste i mocno przylegają do włosów oraz skóry głowy, niekiedy tworząc na jej powierzchni nieestetyczne skorupy. Mimo że łatwo przytwierdzają się do łodygi włosa czy skóry to jednak, w porównaniu z gnidami, są znacznie luźniejsze i mogą obsypywać się.
Dowiedz się, jaki wybrać szampon na łupież suchy, a jaki na tłusty.
Lokalizacja łupieżu. Martwy złuszczony naskórek nie trzyma się jednego stałego miejsca, co nie ma miejsca w przypadku gnid – one nigdy nie zmieniają miejsca swojego przytwierdzenia. Płatki łupieżu można znaleźć niemalże na całej powierzchni, zarówno skóry głowy, jak i włosów. Łupież jest luźny, łatwo przemieszcza się, a w przypadku jego suchej odmiany bardzo często dochodzi do jego osypywania się i gromadzenia na odzieży.
Ruchomość łupieżu. Płatki łupieżu są luźno osadzone na skórze i włosach, dlatego zazwyczaj wystarczy lekki ruch, aby zmieniły miejsce położenia bądź spadły, np. na ubranie. Nawet w przypadku łupieżu tłustego, gdzie płatki są mocniej przytwierdzone do skóry głowy, stosunkowo łatwo je usunąć. Dodatkowo ślady żółtawych łusek można zauważyć na szczotce czy grzebieniu, co mocno kontrastuje z gnidami, których nie da się całkowicie usunąć mechanicznie.
Kluczowe różnice – test przesunięcia, struktury i diagnostyka profesjonalna
Wizualne podobieństwa łupieżu i wszawicy może mylić, jednak są proste sposoby, aby zweryfikować z czym mamy do czynienia. Podstawowa różnica między tymi przypadłościami polega na ich fizycznych cechach, jak ogólny wygląd, ale też przyczepność i ruchomość.
- Test przesunięcia – badanie ruchomości i przyczepności. To najważniejszy test wstępny, jaki warto wykonać w przypadku, gdy pojawiają się wątpliwości czy zmiany skórne są spowodowane łupieżem czy też wszawicą. Gnidy są trwale przytwierdzone do łodygi włosów za sprawą specjalnej substancji, którą wydziela samica podczas składania jaj. Jaja pasożytów zawsze pozostają w stałej pozycji, bez względu na ruchy głowy, dłoni czy szczotki do włosów. Próba ich przesunięcia zawsze wywołuje wyczuwalny opór i wymaga użycia czegoś, co je w jakiś sposób podważy, np. paznokci. Z kolei zupełnie odwrotnie jest w przypadku łupieżu. Wystarczy potrząsnąć głową, aby na ubranie osypały się charakterystyczne płatki.
- Test struktury – weryfikacja sztywności. Gnidy, posiadają specyficzną i dość twardą chitynową osłonkę, która po mechanicznym zgnieceniu, np. paznokciami, wydają charakterystyczny trzask. Z kolei płatki łupieżu to miękkie cząsteczki, które pod naciskiem jedynie kruszą się, rozcierają bądź rozmazują w palcach, czemu nie towarzyszy żaden dźwięk.
Diagnostyka profesjonalna w kontekście: łupież czy wszy
W trudnych przypadkach bądź, gdy obserwacja włosów i skóry głowy, wciąż nie daje odpowiedzi na nurtujące pytania, warto skorzystać z pomocy profesjonalistów i udać się do gabinetu trychologicznego lub dermatologicznego, aby wykonać badania, takie jak:
- Dermatoskopia – precyzyjne badanie za pomocą specjalnego urządzenia z soczewką powiększającą, które umożliwia obejrzenie struktury jaj pasożytów oraz dokładną ocenę ich przyczepności. W dermatologii, a zwłaszcza trychologii, jest to standardowy sposób na potwierdzenie lub wykluczenie wszawicy3.
- Testy fluorescencyjne/UV. Zastosowanie światła ultrafioletowego, zazwyczaj w postaci lampy Wooda to metoda diagnostyczna stosowana w dermatologii do identyfikacji określonych substancji i patogenów. Nie jest to pierwszy krok diagnostyczny w przypadku wszawicy, aczkolwiek stanowi ono cenną wskazówkę. Gnidy wykazują bowiem charakterystyczną zielonkawo-żółtą fluorescencję pod wpływem światła UV4. Z kolei łupież nie ma predyspozycji do emitowania specyficznej fluorescencji, co pozwala go szybko odróżnić od gnid w warunkach klinicznych.
- Badanie KOH – to jeden z najczęściej stosowanych metod rozpoznania powierzchniowego zakażenia grzybiczego, odpowiedzialnego między innymi za powstawanie łupieżu. Polega na analizie mikroskopowej materiału pobranego ze zmienionej chorobowo skóry lub włosów, a następnie zalanie go roztworem wodorotlenku potasu. Jeśli w pobranej próbce materiału znajdują się grzyby, wówczas stają się one widoczne jako jasne cząsteczki5.
Źródło problemu i objawy towarzyszące – tabela porównawcza
Prawidłowe i szybkie rozpoznanie wszawicy od łupieżu ma ogromne znaczenie dla wyboru odpowiednich metod leczenia i zapobiegania rozprzestrzeniania się pasożytów czy nasilenia problemu. W poniższej tabeli porównawczej znajdują się szczegółowe informacje dotyczące genezy poszczególnego schorzenia, ale również dodatkowe objawy, które mogą towarzyszyć konkretnemu problemowi skóry głowy.
|
|
Wszawica głowowa (Pediculosis capitis) |
Łupież (Pityriasis capitis) |
|
Przyczyna problemu skóry głowy |
Infekcja pasożytnicza, konkretnie Pediculus humanus capitis. Wszy głowowe składają jaja (gnidy), które następnie przytwierdzają chitynowym „klejem” do łodygi włosów. |
Zaburzenia mikrobiomu skóry głowy, głównie związane z nadmiernym namnażaniem się grzybów, konkretnie drożdżaków typu Malassezia globosa. |
|
Wizualne zmiany |
Gnidy – niewielkie owalne, przypominające kapsułki o wielkości około około 0,3–0,8 mm, w kolorze jasnym, perłowym lub lekko żółtawym. Wszy nieco ciemniejsze, szare. Czerwone ślady po ukąszeniach. |
Białe lub żółtawe płatki o nieregularnym kształcie. Mogą przypominać puch lub być bardziej przylepione do skóry głowy, aczkolwiek łatwo osypują się i mogą być widoczne, np. na ubraniach. |
|
Objawy towarzyszące |
Uporczywy świąd (jako reakcja alergiczna na ukąszenie pasożytów), uczucie pełzania, mrowienia na skórze głowy, mogą pojawiać się infekcje, a wraz z nimi podrażnienia. Swędzenie nasila się w nocy. |
Świąd – może być bardzo łagodny, ale i uporczywy – nasilający się np. pod wpływem gorąca czy zimnego powietrza. Może pojawić się nadmierna suchość skóry głowy i uczucie ściągnięcia (łupież suchy) bądź notoryczne przetłuszczanie się włosów i skóry głowy (łupież tłusty). |
|
Lokalizacja świądu |
Świąd występuje najczęściej w miejscach, w którym gnidy mają najlepsze warunki, czyli ciepłe i wilgotne miejsca za uszami lub nad karkiem. |
Świąd raczej równomiernie „rozlewa” się po całej skórze głowy. |
Pytania i odpowiedzi
Czy łupież może zamienić się w wszy?
Nie. Nie ma takiej możliwości. Łupież to pozostałości złuszczenia martwego naskórka, podczas, gdy wszy to żywy organizm, który karmi się ludzką krwią i składa jaja, tzw. gnidy. Złuszczony naskórek nie ma po prostu biologicznych możliwości na to, aby przekształcić się w żywego pasożyta, choć obie te przypadłości mogą występować na skórze głowy jednocześnie.
Czy ocet pomaga odróżnić gnidy od łupieżu?
Tak. Ocet delikatnie rozpuszcza klej, który przyczepia gnidy do trzonu włosa, co pomaga w ich usuwaniu. Badania naukowe wskazują jednak, że ocet bądź produkty na bazie octu nie posiadają żadnych korzyści klinicznych w przypadku wszawicy6. Jeśli po zastosowaniu płukanki octowej (na 3 minuty przed próbą wyczesania gnid) drobiny łatwiej schodzą, prawdopodobnie były to gnidy. Łupież schodzi łatwo bez konieczności stosowania octu.
Czy można mieć wszy i łupież jednocześnie?
Tak, jest to możliwe. Posiadanie łupieżu i jednoczesne zakażenie się wszami to po prostu zbieżność dwóch niezależnych problemów. Można mieć tendencję do przesuszonej skóry lub łupieżu i jednocześnie zarazić się wszawicą, np. w szkole. Łupież jest spowodowany nadmierną reakcją skóry głowy na drożdżaki Malassezia lub łojotok.. Natomiast wszawica jest zawsze wynikiem zakażenia zewnętrznego, czyli kontaktu z żywymi pasożytami. Skóra głowy z łupieżem jest tak samo podatna na wszawicę, jak każda inna.
Czy łupieżem można się zarazić tak samo jak wszami?
Nie. To jedna z najważniejszych różnic. Wszawica jest chorobą zakaźną, do rozwoju której niezbędny jest bezpośredni kontakt. Z kolei łupież to odpowiedź na zaburzony mikrobiom skóry głowy oraz indywidualną wrażliwość na drożdżaki Malassezia, których nadmierna ilość jest bezpośrednią przyczyną łupieżu. Badania naukowe nie potwierdzają, aby którykolwiek gatunek tych grzybów był klasycznym, zaraźliwym patogenem powodującym przenoszenie się łupieżu między ludźmi7.
Czy szampon przeciwłupieżowy zabije wszy?
Nie. Działanie szamponów przeciwłupieżowych oparte jest na pomaganiu przy problemach z nadmiernym złuszczaniem się naskórka, a nie zabijaniu pasożytów. Tego typu kosmetyki zawierają w sobie substancje takie, jak: cyklopiroksolamina, która nie tylko działa przeciwgrzybiczo ale też przeciwbakteryjnie i przeciwzapalnie. Stosowanie szamponu przeciwłupieżowego przy wszawicy będzie po prostu nieskuteczne, a do tego opóźni właściwe leczenie, dając pasożytom czas na rozmnażanie.
Czy gnidy swędzą?
Nie. Gnidy to jaja wszy. Charakterystyczny przy wszawicy świąd to reakcja alergiczna na ukąszenia dorosłych osobników, w których ślinie znajdują się substancje zapobiegające krzepnięciu krwi. Podczas ukąszenia wszy wstrzykują tę substancję do skóry razem z enzymami trawiennymi i znieczulającymi, co umożliwia im swobodne ssanie krwi przez kilka minut bez zakrzepu w aparacie gębowym8. Delikatne łaskotanie skóry głowy może być też efektem pełzania pasożytów, ponieważ są one w stanie przemieszczać się, w przeciwieństwie do złożonych przez nie jaj.
Powiązane artykuły:
Łupież >>
Łupież tłusty - jak się objawia? Przyczyny i sposoby >>
Szampon na łupież - tłusty, suchy. Jaki wybrać? >>
Łupież suchy - przyczyny. Jak zwalczyć? >>
Jak walczyć z łupieżem? >>
Łupież - charakterystyka skórnego problemu >>
Łupież i jego objawy >>
Bibliografia:
- Dermoskopia jako metoda potwierdzająca ostateczne rozpoznanie. Pacjentka z ropowicą i ropniem szyi jako powikłaniami wszawicy głowowej. Anna Płaszczyńska, Martyna Sławińska, Tomasz K. Nowicki, Grzegorz Śmigielski, Roman J. Nowicki, Michał Sobjanek. Dermatol Rev/Przegl Dermatol 2021, 108, 227–231. https://doi.org/10.5114/dr.2021.108607 [dostęp 14.12.2025]
- Physiology, Hair. Ezra Hoover, Mandy Alhajj, Jose L. Flores. PubMed July 30, 2023. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK499948/?utm_source=chatgpt.com [dostęp 14.12.2025]
- Entodermoscopy of Pediculosis capitis. Cristina Diniz Borges Figueira de Mello, Andrea Fernandes Eloy da Costa França, Renata Ferreira Magalhães. PubMed PMCID: PMC8938624. 2022 Feb 15;22:70–71. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8938624/ [dostęp 15.12.2025]
- Pediculosis. Bradley N. Bragg, Christina Wills. PubMed March 14, 2023. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK470343/?utm_source=chatgpt.com [dostęp 15.12.2025]
- Use of Potassium Hydroxide in Dermatology Daily Practice: A Local Study From Saudi Arabia. Mahdi Al Dhafiri, Almunthir S. Alhamed, Mohammed A. Aljughayman, Khurayzan F. Bin Sifran, Bashayer F. Al Furaikh, Noor Alosaif. PubMed PMID: 36299598. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36299598/ [dostęp 15.12.2025]
- Treatment of Pediculosis Capitis. Prashant Verma, Chaitanya Namdeo. PubMed PMCID: PMC4458933. 2015 May-Jun;60(3):238–247. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4458933/ [dostęp 15.12.2025]
- DANDRUFF: THE MOST COMMERCIALLY EXPLOITED SKIN DISEASE. S Ranganathan, T. Mukhopadhyay.
- Paediatrics: how to manage pediculosis capitis. Alexander K. C. Leung, Joseph M. Lam, Kin Fon Leong, Benjamin Barankin, Kam Lun Hon. PubMed PMCID: PMC8932250. 2022 Mar 14;11:2021-11-3. pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8932250/.c2018 Feb 15;23(1):e18–e24.om [dostęp 15.12.2025]
- Pediculosis. Bradley N. Bragg, Christina Wills. PubMed March 14, 2023. ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK470343 [dostęp 15.12.2025]
- A folliculocentric perspective of dandruff pathogenesis: Could a troublesome condition be caused by changes to a natural secretory mechanism? Susan L. Limbu, Talveen S. Purba, Matthew Harries, Tongyu C. Wikramanayake, Mariya Miteva, Ranjit K. Bhogal, Catherine A. O'Neill, Ralf Paus. Wiley Online Library. 05 September 2021. doi.org/10.1002/bies.202100005 [dostęp 15.12.2025]
- aad.org/public/diseases/a-z/head-lice-treatment [dostęp 15.12.2025]
- Embryonic Development of Pediculus humanus capitis: Morphological Update and Proposal of New External Markers for the Differentiation Between Early, Medium, and Late Eggs. Blanca E. Álvarez-Fernández, M Adela Valero 1, Benjamín Nogueda-Torres, M María Morales-Suárez-Varela. PubMed PMCID: PMC10281889. 2023 Mar 15;68(2):334–343. pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10281889/ [dostęp 15.12.2025]
- Head lice infestations: A clinical update. Carl Cummings, Jane C Finlay, Noni E MacDonald. PubMed PMCID: PMC5814977. 2018 Feb 15;23(1):e18–e24. pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5814977/ [dostęp 15.12.2025]
- aad.org/public/diseases/a-z/head-lice-symptoms [dostęp 15.12.2025]
PIR/2026/100
