Grzybica skóry u dzieci - głowy, twarzy i dłoni. Jak leczyć?

Przedstawione poniżej treści nie mają charakteru promocyjnego. Ich wyłącznym celem jest edukacja i podniesienie poziomu wiedzy odbiorcy na temat zdrowia. Należy jednak pamiętać, że żadna z informacji nie może zastąpić porady lekarskiej lub konsultacji z farmaceutą.

Grzybica skóry u dzieci - głowy, twarzy i dłoni. Jak leczyć?

Grzybica skóry u dzieci to powszechna i wysoce zakaźna dolegliwość, która najczęściej atakuje owłosioną skórę głowy, twarz oraz dłonie. Źródłem infekcji mogą być nie tylko rówieśnicy, ale także domowe zwierzęta czy przedmioty codziennego użytku. Jak odróżnić zmiany grzybicze od zwykłego podrażnienia i jakie metody terapii są bezpieczne dla najmłodszych? W tym artykule omawiamy przyczyny, charakterystyczne objawy oraz sprawdzone sposoby leczenia i profilaktyki zakażeń dermatofitowych.

Grzybica skóry głowy u dzieci

Grzybica skóry u dzieci to dość powszechna infekcyjna dermatoza, która w dużej mierze rozpoznawana jest u najmłodszych przedstawicieli populacji jeszcze przed okresem dojrzewania.

Zakażenia grzybicze u dzieci dotyczą najczęściej owłosionej skóry głowy. Wywołują je różne gatunki grzybów dermatofitowych, w tym:


Skórę głowy atakują przeważnie grzyby z rodzaju Microsporum i Trichophyton.

Grzybica głowy u dziecka ujawnia się w większości przypadków pomiędzy 2. a 10. rokiem życia, nieco częściej u chłopców, niż u dziewczynek. Choroba ta jest wysoce zakaźna i najczęściej ma charakter przewlekły. Bez odpowiedniego leczenia może trwać nawet latami.

Do rozwoju grzybicy skóry głowy u dzieci dochodzi zazwyczaj w wyniku:


Jednak nie każde zetknięcie się z chorobotwórczym grzybem musi prowadzić do infekcji skóry głowy. Na ryzyko zakażenia bardziej narażone są dzieci:


Wśród głównych typów grzybicy skóry głowy wyróżnia się:

Kerion Celsi (Guzionka) –Grzybica głęboka strzygąca głowy

Warto zwrócić szczególną uwagę na najbardziej zaawansowaną postać grzybicy głowy, zwaną grzybicą strzygącą. Jest to bolesny, zapalny guz, z którego po uciśnięciu wydobywa się ropna treść. Często towarzyszą mu powiększone węzły chłonne szyjne oraz gorączka. Ten typ objawów jest najcięższą postacią infekcji grzybiczej i wymaga natychmiastowej interwencji lekarza, ponieważ nieleczony prowadzi do zniszczenia mieszków włosowych i trwałego wyłysienia w miejscu zmiany.

Jak rozpoznać grzybicę skóry głowy u dzieci? Objawy zakażenia mogą przebiegać w różnorodnej formie i ze zróżnicowanym nasileniem. Wszystko zależy od typu grzyba wywołującego infekcję, indywidualnej reakcji organizmu dziecka, czy podjęcia stosownej terapii.

Najczęściej obserwuje się:

Grzybica dłoni u dzieci

Chociaż grzybica dłoni u dzieci jest mniej rozpowszechniona niż grzybica owłosionej skóry głowy, to warto nadmienić, że do jej powstania przyczyniają się te same rodzaje grzybów dermatofitowych, czyli w głównej mierze Microsporum, Trichophyton i Epidermophyton.

Schorzenie to zalicza się do grupy grzybic skóry gładkiej i można się nim zarazić poprzez kontakt z patogennym grzybem obecnym na:

Dziecko może zarazić się grzybicą skóry u dzieci na dłoniach zarówno od swoich rówieśników, jak i od osób dorosłych. Może również przenieść dermatofity z innych miejsc swojego ciała, na przykład ze stóp, jak również mieć z nimi kontakt podczas wspólnego korzystania z zabawek, ręczników, ubrań, naczyń, czy infrastruktury basenowej.

GRZYBICA SKÓRY

PIROLAM®

Ciclopirox olaminum

Pirolam z wygodną pompką rozpyla odpowiednią dawkę leku na skórę zaatakowaną przez grzybicę.

WIĘCEJ
PIROLAM<sup>®</sup>
LEK OTC*

Grzybica rąk u dzieci uwidacznia się przeważnie na częściach dłoniowych rąk, w przestrzeniach międzypalcowych, a niekiedy zajmuje również ich grzbiety. Do charakterystycznych objawów grzybicy skóry u dzieci na dłoniach zalicza się przede wszystkim:

  • okrągłe wykwity o zabarwieniu od różowego do czerwonego,
  • grudki i łuski, niekiedy pęcherzyki na zmianach, które mogą szerzyć się obwodowo i ustępować w części centralnej,
  • złuszczanie się naskórka, szczególnie na obwodzie,
  • silny świąd oraz pieczenie odczuwalne w obrębie zapalnych ognisk,
  • suchość skóry.


Grzybica na dłoniach u dzieci
często jest mylona z wysuszeniem i podrażnieniem skóry, wypryskiem, czy łuszczycą, dlatego zawsze powinna być diagnozowana przez lekarza.

grzybica dłoni u dzieci

Grzybica skóry gładkiej na ciele (tułów i kończyny) 

Grzybica skóry gładkiej (tinea corporis) to jedna z najczęstszych infekcji u dzieci, która może pojawić się na tułowiu, plecach, brzuchu, rękach czy nogach. Podobnie jak w przypadku twarzy, zmiany te są zazwyczaj wywoływane przez grzyby odzwierzęce (np. po przytulaniu zakażonego kota lub psa).

Jak wygląda grzybica na ciele dziecka?
Charakterystycznym objawem jest tzw. pierścień grzybiczy:


Grzybica skóry gładkiej jest często mylona z atopowym zapaleniem skóry (AZS) lub łuszczycą, jednak w przeciwieństwie do nich, zmiany grzybicze są zazwyczaj asymetryczne i wyraźnie odgraniczone od zdrowej skóry.

Grzybica czy alergia (AZS)? Jak je odróżnić? 

Rodzice często mylą początkowe objawy grzybicy z Atopowym Zapaleniem Skóry (AZS) lub reakcją alergiczną. Choć ostateczną diagnozę stawia lekarz, poniższa tabela pomoże Ci wstępnie rozpoznać problem:

Cecha

Grzybica skóry gładkiej

Atopowe Zapalenie Skóry (AZS)

Wygląd zmian

Wyraźny pierścień z ciemniejszym, czerwonym brzegiem i jaśniejszym środkiem.

Rozmyte, czerwone plamy, sucha i szorstka skóra na dużej powierzchni.

Lokalizacja

Zazwyczaj asymetryczna (np. jedna plama na ramieniu). Często w miejscach kontaktu ze zwierzęciem.

Często symetryczna (np. w zgięciach obu łokci, pod kolanami, na policzkach).

Reakcja na nawilżanie

Brak poprawy lub pogorszenie po zwykłych balsamach nawilżających.

Wyraźna ulga i poprawa po zastosowaniu emolientów.

Reakcja na sterydy

Początkowa ulga, a potem gwałtowne pogorszenie i rozsiew zmian (Tinea incognito).

Szybka poprawa i ustąpienie stanu zapalnego.

Zaraźliwość

Tak – mogą chorować inni domownicy lub zwierzęta.

Nie – choroba uwarunkowana genetycznie i immunologicznie.

Czy grzybica dłoni może przenieść się na paznokcie? 

Tak, grzybica dłoni u dzieci może z łatwością przenieść się na paznokcie, prowadząc do rozwoju grzybicy paznokci, czyli onychomikozy. Jest to częste zjawisko, zwłaszcza gdy infekcja skóry nie jest odpowiednio leczona lub gdy dziecko często drapie zmienione chorobowo miejsca, przenosząc zarodniki grzybów pod paznokcie. Paznokcie stają się wówczas idealnym środowiskiem dla rozwoju dermatofitów, ponieważ są zbudowane z keratyny, która stanowi dla nich pożywkę.

Objawy grzybicy paznokci u dzieci, która rozwinęła się z grzybicy dłoni, mogą obejmować:


Leczenie grzybicy paznokci jest zazwyczaj bardziej skomplikowane i długotrwałe niż leczenie grzybicy skóry, dlatego tak ważna jest szybka diagnostyka i interwencja w przypadku grzybicy dłoni, aby zapobiec jej rozprzestrzenianiu. Więcej o tym typie infekcji można znaleźć w artykule o grzybicach powierzchownych i paznokciach.

Grzybica na twarzy u dziecka

Poza głową, rękami, nogami, szyją, grzybicą pachwin, czy pośladków zmiany grzybicze na skórze dziecka mogą pojawiać się również na twarzy. Wywoływane są przez zakażenie dermatofitami ludzkimi (antropofilnymi) lub zwierzęcymi (zoofilnymi), a niekiedy także geofilnymi, najczęściej jednak są to: Trichophyton mentagrophytes, Trichophyton rubrum i Microsporum canis. Stanowią ok. 3-4 procent wszystkich grzybic skóry gładkiej u dzieci.

Dzieci zarażają się dermatofitami głównie w wyniku bezpośredniego kontaktu ze zwierzętami domowymi lub dzikimi, ale również poprzez styczność ze skórą zakażonych osób, czy podczas używania ręcznika lub innych przyborów, na których mogą przetrwać patogeny.

Grzybica na twarzy u dziecka objawia się przeważnie:

  • różowymi lub czerwonymi plamami o kształcie pierścienia, z lekko uniesionym brzegiem, z zaczerwienieniem na granicy, a bledszym i bardziej gładkim środkiem,
  • łuszczeniem się zmian na obwodzie,
  • świądem obszaru wykwitów,
  • grudkami, krostkami i pęcherzykami wokół ognisk chorobowych (tzw. wykwitów satelitarnych), z których niekiedy może się sączyć wydzielina surowiczo-ropna.


Zmiany chorobowe są wyraźnie odgraniczone od otaczającej je, zdrowej skóry.

Grzybica na twarzy u dziecka może przypominać swoim wyglądem objawy innych dermatoz, dlatego wymaga różnicowania z chorobami.

Dlatego tak ważne jest to, aby wykwity na twarzy dziecka oceniali specjaliści i nawet w przypadku trudnej diagnostyki wdrażali różne formy leczenia.

grzybica u dzieci

Pleśniawki – grzybica jamy ustnej u niemowląt i dzieci 

Pleśniawki, znane również jako kandydoza jamy ustnej, to forma grzybicy wywołana przez drożdżaki z rodzaju Candida (najczęściej Candida albicans). Jest to bardzo powszechne schorzenie u niemowląt i małych dzieci, zwłaszcza w pierwszym roku życia, ze względu na niedojrzały układ odpornościowy oraz specyficzne warunki w jamie ustnej.

Objawy pleśniawek u niemowląt i dzieci to przede wszystkim:


Czynniki ryzyka rozwoju pleśniawek obejmują:


Leczenie pleśniawek polega na stosowaniu miejscowych preparatów przeciwgrzybiczych, takich jak zawiesiny lub żele aplikowane bezpośrednio na zmienione miejsca w jamie ustnej. Ważna jest również odpowiednia higiena smoczków, butelek i zabawek, które dziecko wkłada do ust, aby zapobiec nawrotom.

Diagnostyka grzybicy u dzieci – jak lekarz rozpoznaje chorobę? 

Prawidłowa diagnostyka grzybicy skóry u dzieci jest niezbędna dla wdrożenia skutecznego leczenia i zapobiegania rozprzestrzenianiu się infekcji. Lekarz dermatolog lub pediatra, aby rozpoznać chorobę, zazwyczaj przeprowadza kompleksowe badanie, które obejmuje kilka etapów.

1. Wywiad medyczny:

Lekarz zbiera informacje o objawach (kiedy się pojawiły, jak wyglądają, czy swędzą, bolą), o możliwych źródłach zakażenia (kontakt ze zwierzętami, innymi dziećmi, używanie wspólnych przedmiotów), o chorobach towarzyszących, przyjmowanych lekach (np. antybiotykach, sterydach) oraz o ogólnym stanie zdrowia i odporności dziecka.

2. Badanie fizykalne (wizualne):

Ocena zmian skórnych: lekarz dokładnie ogląda skórę dziecka, zwracając uwagę na wygląd, kształt, kolor, lokalizację i rozległość wykwitów. Charakterystyczne objawy grzybicy skóry u dzieci, takie jak rumieniowo-złuszczające plamy, pęcherzyki, grudki, ułamane włosy czy białe naloty w jamie ustnej (w przypadku pleśniawek), często sugerują diagnozę. Lekarz może również porównać wygląd zmian do typowych zdjęć grzybicy skóry u dzieci, aby wstępnie ocenić rodzaj infekcji.

3. Badanie lampą Wooda:

Jest to szybka i nieinwazyjna metoda diagnostyczna, polegająca na oświetleniu skóry światłem ultrafioletowym. Niektóre gatunki grzybów (np. Microsporum canis) wywołują charakterystyczną fluorescencję (np. zielonkawą) zmian chorobowych, co ułatwia wstępne rozpoznanie i odróżnienie od innych schorzeń.

4. Badanie mikologiczne (mikroskopowe i hodowla):

Jest to najdokładniejsza metoda potwierdzająca diagnozę. Lekarz pobiera materiał do badania – zazwyczaj są to łuski naskórka, ułamane włosy, fragmenty paznokci lub wymaz z jamy ustnej. Pobrany materiał jest następnie badany pod mikroskopem po odpowiednim przygotowaniu (np. wodorotlenkiem potasu – KOH), co pozwala na szybkie wykrycie obecności strzępek grzybów. Następnie materiał jest posiewany na specjalne podłoża hodowlane, co umożliwia wyhodowanie i identyfikację konkretnego gatunku grzyba odpowiedzialnego za infekcję. Wynik hodowli jest zazwyczaj dostępny po kilku dniach lub tygodniach.

Na podstawie zebranych informacji i wyników badań, lekarz stawia ostateczną diagnozę i dobiera odpowiednie leczenie grzybicy skóry u dzieci. Wczesne i precyzyjne rozpoznanie jest kluczowe dla skutecznej terapii i minimalizacji ryzyka powikłań.

Czy grzybica u dziecka jest groźna? Możliwe powikłania 

Wielu rodziców zastanawia się, czy grzybica może ustąpić samoistnie. Niestety, nieleczona infekcja grzybicza ma tendencję do rozszerzania się na inne partie ciała i inne osoby. Zaniechanie wizyty u specjalisty może prowadzić do powikłań, takich jak:

  • Wtórne zakażenia bakteryjne – rozdrapywanie swędzących zmian otwiera drogę bakteriom (np. gronkowcom), co może doprowadzić do liszajca zakaźnego i wymagać antybiotykoterapii.
  • Trwałe wyłysienie – szczególnie w przypadku grzybicy głębokiej głowy lub grzybicy woszczynowej, uszkodzenie mieszków włosowych może być nieodwracalne, pozostawiając szpecące blizny.
  • Rozsiew infekcji – przeniesienie grzybów na paznokcie (onychomikoza) jest znacznie trudniejsze do wyleczenia i może trwać wiele miesięcy.


Reakcje alergiczne – tzw. idy, czyli zmiany skórne pojawiające się w odległych miejscach ciała jako reakcja na obecność grzyba.

Jak leczyć grzybicę skóry u dzieci?

Wszelkie niepokojące zmiany ujawniające się na skórze dziecka nigdy nie powinny być bagatelizowane. Jeśli różnego rodzaju plamy, grudki, krostki, rumień, łuski, czy pęcherzyki utrzymują się na skórze pociechy, należy jak najszybciej udać się do lekarza.

Warto przy tym pamiętać, że grzybica na ciele u dziecka wymaga leczenia, ale o formie terapii decyduje specjalista. Przed rozpoczęciem kuracji lekarz bierze pod uwagę dokładną przyczynę zakażenia, czyli odmianę chorobotwórczego grzyba, lokalizację, nasilenie i rozległość infekcji oraz wiek, jak i ogólny stan zdrowia małoletniego pacjenta. Właściwe rozpoznanie, często wsparte badaniami mikologicznymi, jest podstawą do wyboru najskuteczniejszej metody, by wiedzieć, jak leczyć grzybicę skóry u dzieci.

Leczenie grzybicy skóry u dziecka opiera się na odpowiednich preparatach i lekach przeciwgrzybiczych. W zależności od rodzaju stosuje się konkretne środki do miejscowego aplikowania, jak i farmaceutyki ogólnoustrojowe, podawane doustnie.

Można znaleźć wśród nich m.in. przeciwgrzybicze:


Na rynku dostępne są różnorodne rodzaje środków przeciwgrzybiczych, zarówno na receptę, jak i bez recepty. Wśród substancji dedykowanych w kuracjach grzybicy skóry u dzieci popularna jest cyklopiroksolamina dostępna w postaci roztworu, zawiesiny czy żelu, zarejestrowana do stosowania od 6. roku życia.

Istotne jest jednak to, aby konkretny produkt był wskazany przez lekarza, gdyż niektórych specyfików nie należy stosować u dzieci, szczególnie tych, które nie ukończyły jeszcze 6. roku życia.

Podczas terapii grzybicy skóry u dzieci nie należy również zapominać o właściwej higienie i pielęgnacji ciała dziecka. Należy przy tym uważać, aby nie rozprzestrzeniać patogenów na inne obszary skóry, czy przedmioty codziennego użytku.

Leczenie grzybicy skóry u dzieci może być długotrwałe, ale prowadzone zgodnie z zaleceniami lekarza skutkuje przeważnie całkowitym ustąpieniem zmian chorobowych.

Czy dziecko z grzybicą może chodzić do przedszkola lub szkoły? 

Decyzja o tym, czy dziecko z grzybicą może uczęszczać do przedszkola lub szkoły, zależy od rodzaju, lokalizacji i rozległości infekcji, a także od stopnia jej zaraźliwości i etapu leczenia. Grzybice skóry są zazwyczaj chorobami zakaźnymi, co oznacza, że mogą łatwo przenosić się na inne osoby, zwłaszcza w środowiskach o bliskim kontakcie, takich jak placówki edukacyjne.

W większości przypadków, gdy zdiagnozowana jest aktywna grzybica skóry (zwłaszcza grzybica skóry głowy), zaleca się, aby dziecko pozostało w domu i rozpoczęło leczenie. Powrót do przedszkola lub szkoły jest możliwy po uzyskaniu zgody lekarza, który potwierdzi, że leczenie jest w toku i ryzyko zarażenia innych zostało znacząco zmniejszone. Często wymaga to stosowania leków doustnych lub miejscowych przez określony czas, a w przypadku grzybicy głowy – specjalnych szamponów leczniczych i regularnego kontrolowania postępów.

Najważniejsze aspekty:


Zawsze należy skonsultować się z lekarzem, który oceni indywidualny przypadek dziecka i wyda zalecenia dotyczące jego powrotu do placówki edukacyjnej. Ważne jest również poinformowanie personelu przedszkola/szkoły o chorobie i podjętych krokach, aby mogli podjąć odpowiednie środki ostrożności.

Domowe sposoby zapobiegania nawrotom – dezynfekcja i higiena 

Zapobieganie nawrotom grzybicy skóry u dzieci jest równie ważne jak jej leczenie. Odpowiednia higiena i dezynfekcja środowiska domowego oraz przedmiotów codziennego użytku mogą znacząco zmniejszyć ryzyko ponownego zakażenia. Oto najlepsze domowe sposoby na zapobieganie grzybicy:

1. Ścisła higiena osobista:


2. Dezynfekcja przedmiotów:


3. Kontrola zwierząt domowych:


4. Wzmocnienie odporności:


5. Edukacja dziecka:


Stosowanie tych zasad może znacząco zmniejszyć ryzyko ponownego wystąpienia grzybicy skóry u dzieci oraz ochronić innych członków rodziny przed zakażeniem.

Dieta wspomagająca leczenie – cukier a grzybica 

Choć grzybica skóry jest infekcją zewnętrzną, stan jelit i odporność dziecka mają kluczowy wpływ na szybkość leczenia. Grzyby (zwłaszcza drożdżaki) "lubią" cukier, który sprzyja ich namnażaniu.

Aby wspomóc organizm dziecka w walce z infekcją:

  1. Ogranicz cukry proste: Wyeliminuj z diety słodycze, słodzone napoje i soki owocowe na czas kuracji.
  2. Wprowadź probiotyki: Jogurty naturalne, kefiry czy kiszonki (jeśli dziecko je lubi) odbudowują naturalną florę bakteryjną, która jest tarczą ochronną organizmu.
  3. Zadbaj o cynk i żelazo: Te pierwiastki wspierają regenerację skóry i włosów. Znajdziesz je w pestkach dyni, orzechach, jajkach i chudym mięsie.

Czego NIE robić? Fakty i mity o domowym leczeniu grzybicy 

W internecie można znaleźć wiele porad dotyczących naturalnego leczenia grzybicy. Choć niektóre z nich mogą wspomagać higienę, nigdy nie zastąpią leków przeciwgrzybiczych. Stosowanie niesprawdzonych metod może pogorszyć stan skóry dziecka.

MIT: Ocet i czosnek wyleczą grzybicę. Choć mają one słabe właściwości antyseptyczne, stosowanie ich bezpośrednio na delikatną skórę dziecka może spowodować bolesne podrażnienia, oparzenia chemiczne i zaostrzenie stanu zapalnego.

MIT: Grzybica to wynik braku higieny. To nieprawda. Grzybicą można zarazić się na basenie, w przedszkolu czy od zwierząt, nawet przy wzorowej higienie.

MIT: Zmiany można smarować maścią sterydową. To częsty błąd. Sterydy łagodzą swędzenie i zaczerwienienie, co daje złudne poczucie poprawy, ale w rzeczywistości "dokarmiają" grzyba, powodując gwałtowny rozwój infekcji (tzw. tinea incognito). Nigdy nie stosuj maści sterydowych na podejrzane zmiany bez wyraźnego zalecenia lekarza.

 

Pytania i odpowiedzi

Czy dziecko z grzybicą może chodzić do przedszkola lub szkoły?

W większości przypadków, szczególnie przy grzybicy owłosionej skóry głowy, zaleca się, aby dziecko pozostało w domu, ponieważ choroba jest wysoce zakaźna. Powrót do rówieśników jest możliwy dopiero po konsultacji z lekarzem, który oceni, czy ryzyko zarażenia innych zostało zminimalizowane (często po rozpoczęciu kuracji i przy możliwości zakrycia zmian).

Jak prawidłowo smarować zmiany? Złota zasada 2 centymetrów

Skuteczność leczenia miejscowego zależy nie tylko od rodzaju leku, ale także od techniki jego nakładania. Najczęstszym błędem rodziców jest smarowanie wyłącznie zaczerwienionego miejsca.

Czy grzybicę u dziecka można wyleczyć samymi domowymi sposobami?

Nie. Grzybica wymaga zastosowania leków przeciwgrzybiczych (maści, kremów, a czasem leków doustnych) przepisanych przez lekarza. Domowe sposoby, takie jak pranie w wysokiej temperaturze (min. 60°C) i dezynfekcja przedmiotów, są niezbędne jako wsparcie terapii i profilaktyka nawrotów, ale same nie zwalczą infekcji.

Jak długo trwa leczenie grzybicy skóry?

Leczenie grzybicy jest procesem długotrwałym i wymaga dużej cierpliwości. W zależności od rodzaju infekcji i jej rozległości terapia może trwać od kilku tygodni do nawet kilku miesięcy. Bardzo ważne jest, aby nie przerywać leczenia po ustąpieniu pierwszych objawów, lecz stosować się do zaleceń lekarza do samego końca kuracji.

Czy zwierzęta domowe trzeba leczyć, jeśli dziecko ma grzybicę?

Tak, jeśli istnieje podejrzenie, że źródłem zakażenia jest zwierzę domowe (pies, kot, świnka morska), należy udać się z nim do weterynarza. Zwierzęta mogą być bezobjawowymi nosicielami grzybów zoofilnych lub posiadać widoczne zmiany. Bez wyleczenia pupila dziecko może ulec ponownemu zakażeniu.

 

Powiązane artykuły:

Grzybica stóp u dzieci - jak leczyć zmiany między palcami? >>
Czy grzybica skóry jest zaraźliwa i jak można jej zapobiec? >>
Wyprzenia drożdżakowe >>

Bibliografia:

  1. Romuald Maleszka, Zygmunt Adamski, Jacek Szepietowski, Eugeniusz Baran: Leczenie powierzchownych zakażeń grzybiczych – rekomendacje ekspertów Sekcji Mikologicznej Polskiego Towarzystwa Dermatologicznego, Przegląd Dermatologiczny, 2015, 102, 305–315, [dostęp online: 29.05.2021].
  2. Jacek Szepietowski: Grzybice skóry i paznokci. Vademecum lekarza praktyka, Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, Kraków 2001, s. 68. ISBN 83-88092-48-0.
  3. Andrzej Kaszuba: Dermatologia - diagnostyka różnicowa, Urban & Partner, Wrocław 2009. ISBN 978-83-7609-039-9.
  4. Michał Niedźwiedź, Małgorzata Skibińska, Aleksandra Lesiak: Grzybica skóry twarzy imitująca krążkowy toczeń rumieniowaty, Via Medica, Forum Dermatologicum 2019, tom 5, nr 4, ISSN 2451–1501, [dostęp online 31.05.2021].
  5. Stefania Jabłońska, Sławomir Majewski: Choroby skóry i choroby przenoszone droga płciową, wyd. 1, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2010, ISBN: 978-83-200-4707-3.
  6. Boni E. Elewski, Lauren C. Hughey, Margaret E. Parsons: Diagnostyka różnicowa chorób skóry, red. wyd. pol. Andrzej Kaszuba, Wydawnictwo Elsevier Urban & Partner, Wrocław 2007, wyd.1, ISBN: 978-83-60290-03-3.
  7. Boni E. Elewski: Grzybicze zakażenia skóry, Alfa Medica Press, Bielsko-Biała 2000, ISBN 83-86019-86-1.

 

PIR/2026/81

Poznaj produkty Pirolam